परिचय

पाँचपोखरी थाङपाल गाउँपालिकाको वडा नं. ३ भोताङ प्राकृतिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण वडा हो। हिमाली भू–भाग, उच्च हिमशृङ्खला, धार्मिक तीर्थस्थल तथा जैविक विविधताले सम्पन्न यस वडाले गाउँपालिकाको पर्यटन, संस्कृति र प्राकृतिक सम्पदाको पहिचान स्थापित गरेको छ।

यस वडाको अभिलेखमा २८.६२ वर्ग कि.मि. बसोबास क्षेत्र तथा १५७.९८ वर्ग कि.मि. वन तथा संरक्षण क्षेत्र उल्लेख गरिएको पाइन्छ। आधिकारिक अभिलेख अनुसार कुल क्षेत्रफल अद्यावधिक गरी प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुनेछ।

भौगोलिक अवस्था

वडाको सिमाना निम्नानुसार रहेको छः

पूर्व: लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज
पश्चिम: वडा नं. २ (बरुवा) तथा वडा नं. ६ (थाङपालधाप)
उत्तर: वडा नं. २ (बरुवा)
दक्षिण: वडा नं. ४ (थाङपालकोट)

भोताङ हिमाली भू–भागमा अवस्थित भएकाले यहाँको अधिकांश क्षेत्र वन, हिमाली घाँसे मैदान, ताल तथा संरक्षण क्षेत्रले ढाकेको छ।

नामाकरण

"भोताङ" नामको उत्पत्तिबारे विभिन्न स्थानीय जनविश्वास तथा भाषिक व्याख्याहरू प्रचलित छन्।

तिब्बती भाषामा "भे" को अर्थ गुप्त वा लुकेको स्थान तथा "थाङ" को अर्थ पवित्र वा समथर भूभाग भन्ने बुझिन्छ। यस आधारमा "भोताङ" भन्नाले मानिसको दृष्टिबाट केही हदसम्म लुकेको पवित्र स्थान भन्ने अर्थ लाग्दछ, जुन यस क्षेत्रको भौगोलिक अवस्थासँग मेल खान्छ।

अर्को मतअनुसार "भे" ले भोट (तिब्बत) र "थाङ" ले समथर चौर जनाउँछ, जसबाट "भोटको समथर भूभाग" भन्ने अर्थ निस्कन्छ। केही स्थानीय विश्वास अनुसार तिब्बतबाट आएका व्यापारीहरूले यहाँ भाँडाकुँडा व्यापार गर्दै बसोबास गरेकाले "भोटाङ" हुँदै कालान्तरमा "भोताङ" नाम रहन गएको मानिन्छ। यद्यपि यी व्याख्याहरू ऐतिहासिक जनश्रुतिमा आधारित छन्।

ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्व

भोताङ क्षेत्र ह्योल्मो सभ्यता तथा हिमाली संस्कृतिको महत्वपूर्ण केन्द्र मानिन्छ। स्थानीय इतिहास अनुसार करिब २७० वर्षअघि थार्पा ग्याल्बोहरू तिब्बतको केरुङ–माङ्ग्योल क्षेत्रबाट ह्योल्मो हुँदै भोताङ क्षेत्रमा आएर बसोबास गरेको उल्लेख पाइन्छ।

वडाभित्र विभिन्न गुम्बा, धार्मिक स्थल, ऐतिहासिक संरचना तथा सांस्कृतिक सम्पदाहरू रहेका छन्, जसले यस क्षेत्रलाई सांस्कृतिक पर्यटनको केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेका छन्।

पाँचपोखरी धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्र

यस वडाको सबैभन्दा ठूलो पहिचान पाँचपोखरी हो, जुन समुद्री सतहबाट करिब ४,१०० मिटर उचाइमा अवस्थित नेपालको प्रसिद्ध हिमाली तीर्थस्थल तथा उच्च हिमतालमध्ये एक हो।

पाँचपोखरी धार्मिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण गन्तव्य हो। प्रत्येक वर्ष विशेषगरी जनै पूर्णिमा लगायतका अवसरमा हजारौँ आन्तरिक तथा बाह्य तीर्थयात्री तथा पर्यटकहरू यहाँ भ्रमणका लागि आउने गर्दछन्।

यसका अतिरिक्त वडाभित्र निम्न महत्वपूर्ण स्थलहरू रहेका छन्–

हवेली
मानम
डुप्वाङ
अमिलो पानी
ड्रागन गुफा
अन्य हिमाली प्राकृतिक सम्पदाहरू
प्रमुख बस्तीहरू

वडाका मुख्य बस्तीहरू:

यासां
ठूलो भोताङ
मजुबा
छिम्ती
म्यूगाउँ
घ्यालसिङ
जनसांख्यिक विवरण

पाँचपोखरी थाङपाल गाउँपालिकाको २०७४/०७५ को घरधुरी सर्वेक्षण अनुसार:

विवरण संख्या
कुल जनसंख्या ४,८१३
पुरुष २,५१०
महिला २,३०३
घरधुरी ९५४
जनघनत्व १६८.१६ जना प्रति वर्ग कि.मि.
जातीय संरचना

वडामा मुख्य रूपमा निम्न जातजातिको बसोबास रहेको छ–

तामाङ (बहुसंख्यक)
ह्योल्मो
दलित
नेवार
अन्य समुदाय
कृषि तथा पशुपालन

भोताङ वडा हिमाली कृषि प्रणालीका लागि प्रसिद्ध क्षेत्र हो।

मुख्य कृषि उत्पादनहरू

लेकाली आलु
मकै
कोदो
जौ
फापर
विभिन्न तरकारी
जडीबुटी

फलफूल तथा नगदे बाली

स्याउ
अखरोट
किवी
अन्य हिमाली फलफूल

पशुपालन

चौँरी
याक
गाई
भैँसी
बाख्रा
भेडा
कुखुरा

लेकाली आलु यस वडाको प्रमुख व्यावसायिक कृषि उत्पादनका रूपमा परिचित छ।

आर्थिक अवस्था

कृषि तथा पशुपालनका अतिरिक्त व्यापार व्यवसाय र वैदेशिक रोजगारी यहाँका परिवारहरूको प्रमुख आयस्रोत हुन्। पछिल्ला वर्षहरूमा धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटनको विस्तारसँगै होटल, होमस्टे तथा स्थानीय सेवा व्यवसायको विकास हुने सम्भावना बढ्दो क्रममा रहेको छ।

शिक्षा

यस वडामा आधारभूत तथा माध्यमिक तहका विद्यालयहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। (आधिकारिक विद्यालयहरूको विवरण अद्यावधिक गरी समावेश गर्नुपर्नेछ।)

स्वास्थ्य सेवा

वडामा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने स्वास्थ्य संस्थाहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। (स्वास्थ्य संस्थाहरूको आधिकारिक सूची अद्यावधिक गरी समावेश गर्नुपर्नेछ।)

धार्मिक तथा पर्यटकीय सम्पदा

प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरू:

पाँचपोखरी
ड्रागन गुफा
अमिलो पानी
हवेली
मानम
डुप्वाङ
विभिन्न गुम्बा तथा धार्मिक स्थल
हिमाली पदमार्ग तथा प्राकृतिक दृश्यावलोकन क्षेत्र
प्रमुख चाडपर्व
जनै पूर्णिमा (पाँचपोखरी मेला)
सोनाम ल्होसार
दशैं
तिहार
बुद्ध जयन्ती
अन्य स्थानीय धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वहरू
विकासका सम्भावना

भोताङ वडा धार्मिक पर्यटन, हिमाली पदयात्रा, पर्वतीय पर्यटन, जडीबुटी उत्पादन, हिमाली कृषि, जैविक खेती तथा सामुदायिक पर्यटन विकासका दृष्टिले अत्यन्त सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो। पाँचपोखरी धार्मिक क्षेत्रलाई केन्द्रमा राखी दिगो पर्यटन, होमस्टे, स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण तथा हिमाली जैविक कृषि प्रवर्द्धनमार्फत स्थानीय आयआर्जन वृद्धि गर्न सकिने पर्याप्त सम्भावना रहेको छ।

प्रमुख चुनौती

दुर्गम भूगोल, यातायात पहुँचको सीमितता, हिमाली क्षेत्रमा पूर्वाधार विकासको चुनौती, प्राकृतिक विपद्को जोखिम, युवा जनशक्तिको वैदेशिक पलायन तथा पर्यटन पूर्वाधारको अभाव यस वडाका प्रमुख चुनौती हुन्। यी क्षेत्रमा योजनाबद्ध लगानी, संरक्षणमुखी विकास तथा स्थानीय सहभागितामा आधारित कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सकेमा वडा नं. ३ भोताङलाई हिमाली पर्यटन, धार्मिक आस्था तथा जैविक कृषि विकासको उत्कृष्ट नमुना वडाका रूपमा विकास गर्न सकिने पर्याप्त आधार रहेको छ।