परिचय

पाँचपोखरी थाङपाल गाउँपालिका बागमती प्रदेश अन्तर्गत सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको उत्तर हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित एक प्राकृतिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय सम्भावनाले सम्पन्न स्थानीय तह हो। नेपालको संघीय संरचना कार्यान्वयनसँगै राज्य पुनःसंरचनाको क्रममा वि.सं. २०७४ सालमा यस गाउँपालिकाको स्थापना भएको हो। नेपाल सरकारको निर्णयअनुसार साविकका बाँसखर्क, बरुवा, भोताङ, थाङपालकोट, गुन्सा, थाङपालधाप, भोटेनाम्लाङ र लागर्चे गाविसहरूलाई समेटेर गाउँपालिकाको गठन गरिएको हो।

"पाँचपोखरी थाङपाल" नाम दुई ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक शब्दहरूको संयोजनबाट बनेको हो। ह्योल्मो भाषामा "थाङ" को अर्थ स्थानीय प्राकृतिक देवीदेवताहरूको बासस्थान वा समथर भूभाग र "पाल" को अर्थ मंगलमय भूमि वा भूभाग भन्ने बुझिन्छ। त्यस्तै, "पाँचपोखरी" नेपालकै प्रसिद्ध धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्य हो, जसले यस गाउँपालिकाको पहिचानलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्थापित गरेको छ।

स्थानीय जनविश्वास अनुसार पाँचपोखरी मन्दिरको निर्माण बुम्बा रुवा वाईबाले शिकार खेल्ने क्रममा गरेका थिए। हिउँले ढाकिएको क्षेत्रमा मानिसहरूले धान रोपिरहेको दृश्य देखेपछि उनीहरू अचानक अदृश्य भई एक पुरुष मात्र बाँकी रहे, जसलाई भगवान शिवको स्वरूप मानी सोही स्थानमा पाँचपोखरी मन्दिर निर्माण गरिएको किंवदन्ती प्रचलित छ।

भौगोलिक अवस्था

पाँचपोखरी थाङपाल गाउँपालिका करिब ४३६.४ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। समुद्री सतहदेखि करिब ७६२ मिटरदेखि ४,१०० मिटरसम्मको उचाइमा रहेको यस गाउँपालिकाको उच्च हिमाली भागमा प्रसिद्ध पाँचपोखरी अवस्थित छ, जुन वडा नं. ३ भोताङ क्षेत्र अन्तर्गत लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र पर्दछ।

गाउँपालिकाको सिमाना निम्नानुसार रहेको छः

• पूर्व: जुगल गाउँपालिका, चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका तथा इन्द्रावती गाउँपालिका
• पश्चिम: हेलम्बु गाउँपालिका
• उत्तर: रसुवा जिल्ला तथा लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज
• दक्षिण: मेलम्ची नगरपालिका तथा इन्द्रावती गाउँपालिका

प्राकृतिक तथा आर्थिक सम्भावना

वन, नदी–नाला, उर्वर कृषि भूमि, जैविक विविधता, बहुमूल्य जडीबुटी तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको प्रचुर उपलब्धता यस गाउँपालिकाको प्रमुख विशेषता हो। धार्मिक पर्यटन, प्राकृतिक पर्यटन, कृषि, पशुपालन तथा वनजन्य स्रोतहरू यहाँको आर्थिक विकासका प्रमुख आधार हुन्।

यहाँका अधिकांश नागरिकहरूको मुख्य पेशा कृषि हो। पछिल्ला वर्षहरूमा व्यावसायिक तथा आधुनिक कृषिप्रति आकर्षण बढ्दै गएको छ। वैदेशिक रोजगारी पनि धेरै परिवारको महत्वपूर्ण आयस्रोत बनेको छ। साथै शिक्षा, सीप विकास तथा पर्यटनसँग सम्बन्धित अवसरहरू विस्तार हुँदै गएका छन्।

जनसांख्यिक अवस्था

परिवेश सर्वेक्षण २०७५ अनुसार गाउँपालिकामा कुल ७,८०३ घरधुरी रहेका छन्। कुल जनसंख्या ३४,६९७ रहेको छ, जसमा महिला १६,९६४ र पुरुष १७,७३३ रहेका छन्।

घरधुरी सर्वेक्षण (२०७४/०७५) अनुसार प्रमुख जातिगत संरचना निम्नानुसार रहेको छः

जाति	प्रतिशत
तामाङ	५९.५९%
क्षेत्री	१२.४९%
दलित	६.७१%
नेवार	५.८७%
अन्य	३.७३%
ह्योल्मो	२.९२%
गुरुङ	२.५२%
शेर्पा	२.०६%
ब्राह्मण	२.०१%
भुजेल	१.१५%
दनुवार	०.७०%
मगर	०.२५%

यस गाउँपालिकामा विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म तथा संस्कृतिको सहअस्तित्व रहेको छ, जसले सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक विविधतालाई समृद्ध बनाएको छ।

संस्कृति तथा पर्व

पाँचपोखरी थाङपाल गाउँपालिका धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधताले सम्पन्न क्षेत्र हो। यहाँ ल्होसार, दशैं, तिहार, जनै पूर्णिमा (भदौ पूर्णिमा), देवाली, ठूलो एकादशी, मकर सङ्क्रान्ति, तीज, होली, महाशिवरात्रि, चैते दशैं, रामनवमी, कृष्ण जन्माष्टमी तथा बुद्ध जयन्ती लगायतका विभिन्न पर्वहरू सामूहिक रूपमा मनाइन्छन्।

शिक्षा

शैक्षिक अवस्थाअनुसार साक्षर जनसंख्यामध्ये एस.एल.सी.भन्दा तल अध्ययन गरेका महिलाको संख्या ७,६८६ र पुरुषको संख्या ८,५५० रहेको छ। एस.एल.सी. तहसम्म अध्ययन गरेका महिलाहरू ९८६ र पुरुषहरू १,२९४ रहेका छन् भने उच्च शिक्षा हासिल गरेका महिलाहरू ८०९ र पुरुषहरू ९५० रहेका छन्।

विकासका अवसर र चुनौती

धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटन, जैविक विविधता, कृषि, जडीबुटी तथा वन सम्पदाले यस गाउँपालिकालाई आर्थिक विकासको उच्च सम्भावना भएको क्षेत्रका रूपमा स्थापित गरेका छन्। तर, दुर्गम भूगोल, पहिरो तथा प्राकृतिक विपद्, पूर्वाधार विकासमा चुनौती, सीमित आर्थिक स्रोत तथा युवा जनशक्तिको वैदेशिक पलायन जस्ता विषयहरू दिगो विकासका प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेका छन्।

यद्यपि, स्थानीय सरकार, समुदाय तथा विकास साझेदारहरूको सहकार्यबाट पर्यटन, कृषि, शिक्षा, सूचना प्रविधि तथा पूर्वाधार विकासमार्फत समृद्ध, समावेशी र दिगो विकासतर्फ गाउँपालिका निरन्तर अग्रसर रहेको छ।